زندگی نامه ضیاء الدین حدائق معروف به ابن یوسف

ضیاءالدین حدائق معروف به «ابن یوسف»، فرزند آیت الله یوسف حدائق، پس از تحصیل مقدمات علوم در مدارس جدید و مدرسه‏ى علمیه‏ ى منصوریه، براى تكمیل علوم معقول و منقول به اصفهان، قم، تهران و مشهد رفت و مدت پانزده سال در تهران اقامت گزید و با گرفتن لیسانس دانشكده‏ى معقول و منقول، در مدرسه‏ى على سپهسالار و مدرسه خان مروى به تدریس پرداخت.

در اثر مجاهدت هاي زیاد، از علماء بزرگ تهران تصدیق نامه دریافت کرد و در مسافرتى به عتبات، از علماء آنجا نیز موفق به گرفتن اجازه و تصدیق و گواهی اجتهاد گردید و حدود ده سال در شیراز به ترویج و تبلیغ و تهذیب اخلاق عمومی اشتغال داشت.

او بیشتر اوقات خود را صرف مطالعه و تحقیق و تتبع در آثار گذشتگان نمود و آثار علمی و ادبی از خود به یادگار گذاشت که بیشتر آن هنوز چاپ نشده است.

فهرست نگاري ابن یوسف

بدون شک نخستین فهرست علمی و فنی که در ایران نوشته شده، فهرست هاي مرحوم ابن یوسف حدائق شیرازي است. با گذشت سال ها و نشر آثار متعدد در حوزه کتاب شناسی و تراجم و همچنین چاپ و نشر میراث مکتوب به جاي مانده از بزرگان علم و ادب، کار فهرست نویسی هر روزه آسان تر شده است، امّا همچنان فهرست هاي مرحوم ابن یوسف شیرازي در رتبۀ نخست قرار دارد.

متأسفانه مرحوم ابن یوسف حدائق، پس از تألیف دو جلد فهرست کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار و جلد سوم کتابخانه مجلس شوراي ملی، فهرست نویسی را رها کرد.

بی شک آثار مذکور، به علت دقت در تحقیق، مورد استفادة محقّقین نامور بوده و جزء منابع معتبر به شمار می رود.

استفاده و الگوبرداري پیشکسوتان و اساتید فهرستنگاري ایران از فهرستهاي ابن یوسف نشانگر علمی بودن شیوه فهرستنگاري ایشان است.

در تاریخ فهرستنگارى ایران بیش از یکصد نفر در معرفى میراث مکتوب ایران نقش داشته اند که در میان همه فهرست نگاران ایران سهم مرحوم استاد « محمد تقى دانش پژوه» چه از جهت تعداد و چه از جهت کیفیت بسیار برجسته و پرمایه است. به حق مى توان او را « پدر فهرستنویسى نسخه هاى خطى ایران » نامید.

زیر ایشان توانسته است 76522 عنوان نسخه را فهرست کند. رتبه دوم کشور یک سوم این تعداد است.

با توجه به اینکه استاد محمد تقى دانش پژوه در گفتگویى بیان مى کند: من به ابن یوسف بسیار احترام مى گذارم براى اینکه نخستین کسى است که فهرست نویسى تحلیلى را در ایران باب کرد. من هر بار که مى خواهم کتابى را فهرست کنم، اول نگاه مى کنم ببینم ابن یوسف درباره آن کتاب چیزى گفته است یا نه. اى کاش او کارش را ادامه داده بود. پس مى توان نتیجه گرفت که ابن یوسف الگوى پدر فهرستنویسى ایران است.

آثار چاپ شده او عبارتند از:

رساله‏اى درباره نهج‏البلاغه؛ رساله صدرالدین شیرازى؛ فهرست كتب خطى كتابخانه‏ى مجلس شوراى ملى (یك جلد)؛ فهرست كتب خطى كتابخانه‏ى مدرسه‏ى عالى سپهسالار (دو جلد)؛ كتاب النظائر و المقتبسات، گمشده‏ها در «مصاریعى كه مثل سائر شد».